Lebib Yalkın Mevzuat Dergisi, Ağustos 2008 

1. GİRİŞ

Yeni 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile ülkemizde gerçek anlamda sosyal güvenlik reformu olarak nitelendirilebilecek yeni bir dönem başlamaktadır. Bilindiği üzere, Kanun'un bir kısım hükümleri 30 Nisan 2008 günü, bir kısım hükümleri 1 Temmuz 2008 günü yürürlüğe girdi. Kanunun son hükümleri ise 1 Ekim 2008 gününden itibaren yürürlüğe girecektir.

Biz de makalemizde, sosyal sigorta prim oranları, prime esas kazançların belirlenmesi, prime esas kazançlar için alt ve üst sınır uygulaması, prim matrahına dahil olan ve olmayan ödemeler, işveren tarafından ödenen bireysel emeklilik ve sağlık sigortası primleri gibi konularda yapılan yeni düzenlemeleri inceleyeceğiz.

2. YENİ ŞEKLİYLE PRİME ESAS KAZANCIN TESPİTİ

5510 sayılı Kanun'un değiştirilen hükümleri ile “Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar”ın prime esas kazançlarının hesaplanmasında değişiklik yapılmıştır. Yeni yasaya göre prime esas kazancın tespitinde; işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin % 30'unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları prime esas kazanca dahil edilmemiştir. Bununla birlikte, yasada belirtilen istisnalar* dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdi ödemeler prime esas kazanca dahil edilmektedir*(Md 80/b).  

Prime esas kazancın tespitinde uygulanacak yöntem ise, Kanun'un 80. maddesinde şöyle açıklanmıştır;

“Ücretler hak edildikleri aya mal edilmek suretiyle prime tabi tutulur. Diğer ödemeler ise öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edilir ve ücret dışındaki bu ödemelerin yapıldığı ayda üst sınırın aşılması nedeniyle prime tabi tutulamayan kısmı, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilâve edilir.” Ücret dışındaki bu ödemelerin üst sınırı aşan kısmının, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilave edilmesi, işverenlere ek prim yükü doğmakta, işçiler açısından ise artan prim ödemesi nedeniyle ellerine geçen ücrette ciddi azalmaya neden olmaktadır.

Sosyal güvenlik destek primine tabi olma bakımından ise, bu Kanunun yürürlüğe gireceği tarihten önce iştirakçi veya sigortalı olanlar, vazife malûllüğü, malûllük ve yaşlılık veya emekli aylığı bağlananlar ile Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmaya devam edenler önceki kanuna ilişkin hükümlere tabi olacaklardır. Ancak; Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar için sosyal güvenlik destek primi oranı, 80. maddeye göre tespit edilen prime esas kazançlar ile tehlikenin ağırlığına göre kurumca belirlenecek iş kazası ve meslek hastalığı oranlarına (%1 ila %6,5 arası) yüzde 30 oranının eklenmesi suretiyle bulunacaktır. Yüzde 30 oranının dörtte biri sigortalıya, dörtte üçü ise işverene aittir. Bu düzenlemelerden, iş kazası ve meslek hastalığı primlerinin tamamının işverence ödeneceği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, sosyal güvenlik destek primi ödeyerek işçi çalıştıran işverenlerin prim yükümlülükleri % 1 ila % 6,5 oranında artmış olacaktır. Bu durumda SSK işçi payı % 7,5, geriye kalan % 36,5 üst sınırına kadar olan prim yükü ise işveren üzerinde kalmaktadır.

Aşağıda, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel

Sağlık Sigortası Kanununa göre prim oranlarının tablosu verilmiştir.

(*) İşyerinin tehlike sınıfına göre prim oranları değişmektedir.

(**) Yer altı isleri ile ağır, yıpratıcı ve zehirleyici islerde prim oranı % 22 olup, isçi hissesi % 9, işveren hissesi ise % 13'dür.

(*) İşyerinin tehlike sınıfına göre prim oranları değişmektedir.

(**) 5510 s.k.'nun 81/b md.'ne göre; 40'ıncı maddeye göre belirlenen (yer altı işleri ile ağır, yıpratıcı ve zehirleyici işlerde) fiili hizmet sürelerine göre prim oranı % 20'den özel sektör işyerlerinde % 23'e kadar, kamu işyerlerinde ise % 30'a kadar çıkmakta olup, işçi hissesi yine % 9'da kalacak olup fark prim işveren tarafından karşılanacaktır.

(***) 5510 s.k.'nun geçici 14'üncü maddesine göre; 01.10.2008'den itibaren sigortalı olanların emekli olduktan yeniden çalışmaları halinde, SGDP'leri % 30 oranına iş kazası ve meslek hastalıkları prim oranının (% 1 ilâ % 6,5) ilavesine göre tespit edilecek olup, % 30'oranının ¼'ü işçiye aittir. 01.10.2008'den önce sigortalı olan kişilerin ve hali hazırda emekli çalışanların SGDP'leri ise eski 506 s.k.'na göre (isçi %7,5 – işveren %22,5) geçerli olacaktır.

3. UYGULAMA

Hizmet akdi ile belirli bir işverene bağlı olarak çalışan ve aylık brüt ücreti 2.000,00 YTL olan bir işçinin bu kanunun yürürlüğe gireceği Ekim 2008 tarihindeki ücret bordrosu aşağıdaki gibidir;

Ekim 2008 Ücret Bordrosu

İşçi, Kasım ayında 2.200,00 YTL prim elde etmiştir.

Kasım 2008 Ücret Bordrosu

İşçi elde ettiği 2.200,00 YTL tutarındaki prim ile birlikte SSK tavanını (4.151,70 YTL) aşmış oldu. Böylece “Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu”nun değiştirilen 80. madde hükmü gereği, ücret dışındaki ödemelerin yapıldığı ayda üst sınırın aşılması nedeniyle prime tabi tutulamayan kısmı, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilâve edilecektir (4.200,00 - 4.151,70 = 48,30 YTL İlave Edilecek Tutar).

İşveren Aralık ayında aylık 200,00 YTL net prim ödeyerek işçisine özel sağlık sigortası yaptırmıştır. Bu durumda Aralık ayı ücret bordrosu aşağıdaki şekilde düzenlenecektir.

Aralık 2008 Ücret Bordrosu

Özel Sağlık Sigortasına İlişkin Bordro (Vergisiz)

Özel Sağlık Sigortasına İlişkin Bordro (Vergili)

Yeni “Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu”nun Md.80/b hükmü gereği, işveren tarafından özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin % 30'unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları üzerinden SSK primi hesaplanmamıştır.

 3.1 Özellik Arz Eden Durumlar

Her halükarda, önceki aydan devreden SSK matrahı ile cari aya ilişkin SSK matrahının toplamı, cari ayda çalışılan gün sayısına göre hesap edilecek SSK tavanını geçemeyecektir.

Örnek 1:

Çalışılan gün sayısı: 30

Cari ay SSK Matrahı: 3.000,00 YTL

Önceki aydan Devreden SSK Matrahı: 1.500,00 YTL

Bu durumda cari ayda oluşacak SSK Matrahı 4.500,00 YTL değil SSK tavanı olan 4.151,70 YTL olacak ve 348,30 YTL takip edilecek son aya (2. aya) devredecektir.

Örnek 2:

Çalışılan gün sayısı: 20

Cari ay SSK Matrahı: 2.500,00 YTL

Önceki aydan Devreden SSK Matrahı: 2.000,00 YTL

Bu durumda cari ayda oluşacak SSK Matrahı 4.151,70 YTL değil, 20 gün için hesaplanan (4.151,70 YTL / 30 * 20) 2.767,80 YTL tutarındaki SSK tavanı olacak ve 1.732,20 YTL takip edilecek son aya (2. aya) devredecektir.

Örnek 3:

İşçinin önceki aydan Devreden SSK Matrahı'nın olduğunu ve cari ayda  çalışmadığını varsayarsak, bu durumda işçi ücret geliri elde etmediği halde SSK Matrahı oluşacak ve işçi-işveren prim ödemek zorunda kalacaktır. Ancak görüşümüze göre, böyle bir durumda Devreden SSK Matrahı'nın, 2 aylık süre de göz önünde bulundurularak sonraki aya devretmesi gerekmektedir. Böylece işçinin ve işverenin yersiz bir prim yükü altında kalması engellenmiş olacaktır. 

4. SONUÇ

5510 sayılı yasa işverenlere yeni idari ve mali yükümlülükler getirmektedir. Örneğin yukarıda açıkladığımız 80. maddedeki düzenlemelere bakacak olursak, maddede prime esas kazanca tâbi olan ve olmayan kazançlar ve kısmi prime esas kazançlar şeklinde bir ayrım yapılmıştır. Bu ayrımda dikkat çeken ilk nokta işverenlerin ödeyecekleri primin esas alınacağı kazanç dilimlerinin artıyor olmasıdır. İkinci olarak, ücret dışındaki ödemelere ilişkin değişiklikler önem kazanmaktadır. Maddenin 3. fıkrasında ücret dışındaki diğer ödemelerin öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edileceği fakat, ücret dışındaki bu ödemelerin üst sınırı aşan kısmının, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilave edilmesi gerektiği düzenlenerek, işverenler açısından ek prim yükü doğmakta, işçiler açısından ise artan prim ödemesi nedeniyle ellerine geçen ücrette ciddi azalmaya neden olunmaktadır.

İşverenlerce nasıl uygulanacağı bilinmeyen bu madde dolayısıyla ileride işverenlerin zamanında prime esas kazancı tespit edememesi ve primlerini bildirememesi nedeniyle idari para cezalarının muhatabı olabileceğini söyleyebiliriz. Söz konusu noktalar dikkate alındığında prime esas kazancın kapsamı ve devamında öngörülecek idari para cezaları nedeniyle maddenin ileride önemli sorunları gündeme getireceği de muhakkaktır.

   Altar ÇALIŞANELLER